चुत्रोको बहुउपयोगि हुनथालेर निकासी बढ्दो

पाँचथर ।   उच्च वनपाखामा त्यसै खेर गइरहेको चुुत्रोबाट नागरिकले मनग्गै आम्दानी लिन थालेकाछन् । लेखाली क्षेत्रका खुल्ला जमिनमा आफै उम्रने चुुत्रोको बोक्रा र जराबाट आम्दानी गर्न सफल भएकाछन् । सुमन्द्र सहतको बाह्रसयदेखि १५सय मिटर उचाइमा पाइने चुुत्रो पाँचथर जिल्लाका अधिकांस स्थानहरुमा प्रसस्तै पाइन्छन् । रोप्नै नपर्ने चुुत्रो बिगत समय किसानले खेतबारी तथा वनपाखाको चुुत्रो उपयोगमा नआएर उखेलेर फाक्ने गरेका थिए । केहिमहिनादेखि चुुत्रो घरआँगनबाट बिक्री हुन थालेर यतिबेला किसान चुत्रो संकलनमा ब्यत्त भएकाछन् । चुुत्रो ब्यवसायी सुरेन राईका अनुसार प्रति केजि बिस रुपैया घरमै बिक्री गरेर लाखौ रकम आम्दानी लिन सफल भएको बताए ।

डिभिजन वन कार्यालय पाँचथरले चुुत्रो निकासी दिन थालेर किसान तथा ब्यबसायीलाई राहत पुगेको छ । चुुत्रो निकासीले सरकारलाई पनि राजस्व संकलन हुन थालेको छ । प्रति केजि दुइरुपैया स्थानीय तहले र वन कार्यालयले प्रतिकेजि एक रुपैयाले राजस्व संकलन गर्न थालेको डिभिजन वन कार्यालय पाँचथर प्रमुख पशुपती दाहालको भनाइ छ ।

चुत्रोको बोक्रामा बर्बेरिन तत्व जनु एन्टिबायोटिक जस्तो हुन्छ । यसको फल नीलो कालो रङको अमिलो गुलियो स्वादको हुन्छ । काठ र जरा पहेंलो रङ हुने चुत्रोको जरा र बोक्रालाई पकाएर गाढा रस निकालिन्छ, जसलाई रसोतु भनिन्छ । यो आँखाको रोग, कमलपित्र, मधुमेह र छालाको समस्यामा अचूक औषधि मानिन्छ । फलमा भिटामिन सी प्रशस्त हुन्छ । यो ताजा खान वा सुकाएर राख्न पनि सकिन्छ । उपयोगि र निकै शक्तिशाली हुने भएकाले चिनदेस तर्फ बढि निकासी हुने जिल्ला वन कार्यालय पाँचथरले जनाएको छ ।

 

चुत्रो(Berberis aristata) को परिचय र विशेषस्ता 

 वैज्ञानिक नाम: Berberis aristata

परिवार: Berberidaceae

नेपालमा पाइने चुत्रो (Chutro) एक बहुपयोगी काँडेदार झाडी हो। यसको उचाइ प्रजाति र भौगोलिक स्थान अनुसार फरक-फरक हुन सक्छ।

साधारणतया नेपालमा पाइने चुत्रोको उचाइ निम्守अनुसार हुन्छ:

औसत उचाइ: २ देखि ३ मिटर (लगभग ६ देखि १० फिट)।

अधिकतम उचाइ: केही स्थानहरूमा यो ४ देखि ५ मिटरसम्म अग्लो र घना झाडीको रूपमा पनि फैलिएको पाइन्छ।

बोटको प्रकृति: यो एक सदावहार र काँडेदार बुट्यान (Shrub) हो। यसको डाँठ र जरा पहेँलो रङ्को हुन्छ, जसलाई आयुर्वेदिक औषधि (रसाञ्जन) बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

थप जानकारी: नेपालको पहाडी भेगमा समुद्री सतहबाट करिब ८५० मिटरदेखि ३००० मिटरको उचाइसम्म यो बिरुवा सजिलै पाइन्छ। विशेषगरी महाभारत शृङ्खलाका खुला पाखाहरूमा यो बढी फस्टाउँछ।

चुत्रो (Chutro): फूल फुल्ने समय र खेती प्रविधि

चुत्रो नेपालको पहाडी तथा हिमाली भेगमा पाइने एक महत्वपूर्ण बहुउपयोगी काँडेदार बुट्यान हो। यसको जरा, बोक्रा र फल औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छ।

१. फूल फुल्ने र फल लाग्ने समय

चुत्रोको विकासक्रम स्थानीय हावापानीमा भर पर्छ:

फूल फुल्ने समय: सामान्यतया फागुनदेखि वैशाख (March to May) सम्म यसमा पहेंलो रंगका झुप्पा-झुप्पा फूलहरू फुल्दछन्।

फल पाक्ने समय: फूल फुलेपछि साना हरिया दानाहरू लाग्छन्, जुन जेठदेखि असार (May to June) सम्ममा पाकेर बैजनी वा गाढा रातो रंगका हुन्छन्।

२. खेती गर्ने तरिका

चुत्रो समुद्री सतहबाट १,२०० मिटरदेखि २,५०० मिटर सम्मको उचाइमा राम्रोसँग फस्टाउँछ।

क) बेर्ना तयार गर्ने विधि

चुत्रोलाई दुई तरिकाले रोप्न सकिन्छ:

१. बिउबाट: पाकेको फलबाट बिउ निकालेर नर्सरीमा राख्न सकिन्छ। बिउ उम्रन केही समय लाग्ने हुनाले यसलाई जाडो महिनामा ओसिलो माटोमा राख्नुपर्छ।

२. कलमी (Cutting) बाट: यो सबैभन्दा सजिलो र सफल तरिका हो। छिप्पिएको हाँगालाई २०-२५ सेन्टिमिटर काटेर ‘रुट्टिङ हर्मोन’ (Rooting Hormone) को प्रयोग गरी रोप्दा जरा चाँडो पलाउँछ।

ख) माटो र हावापानी

यो बिरुवा बलौटे, दोमट वा अलि सुख्खा माटोमा पनि सजिलै बाँच्छ।

यसलाई धेरै घाम लाग्ने ठाउँ मन पर्छ, तर हल्का छाया भएको ठाउँमा पनि यो बढ्न सक्छ।

पानी नजम्ने तर ओसिलोपना भएको जमिन खेतीका लागि उपयुक्त हुन्छ।

ग) गोडमेल र हेरचाह

रोप्ने समय: असार-साउन (वर्षायाम) को समयमा बेर्ना सार्नु सबैभन्दा राम्रो हुन्छ।

घेरावार: चुत्रो काँडेदार हुने भएकाले यसलाई बारीको कान्ला वा कान्छामा “जीवन्त बार” (Live Fence) को रूपमा रोपेर बालीनाली जोगाउन पनि प्रयोग गरिन्छ।

छाँटकाँट: यसलाई धेरै फैलिन नदिन र राम्रो फल फलाउन समय-समयमा काँटछाँट गर्नु आवश्यक हुन्छ।

विशेषता: यो काँडेदार झाडी हो। यसको काण्ड (Stem) भित्रपट्टि पहेलो रङको हुन्छ, जसलाई ‘दारुहल्दी’ पनि भनिन्छ।

चुत्रो (Berberis aristata) को जराको बायोमास (Root Biomass) बारे स्पष्ट वैज्ञानिक तथ्याङ्कहरू बिरुवाको उमेर, माटोको अवस्था र उचाइ अनुसार फरक-फरक हुन सक्छन्। तर, उपलब्ध वनस्पति अध्ययन र खेती सम्बन्धी जानकारीका आधारमा यसको संक्षिप्त विवरण तल दिइएको छ:

चुत्रोको जराको बायोमास (Root Biomass)

अधिकतम तौल: एक पूर्ण वयस्क चुत्रोको बोट (२० वर्ष वा सोभन्दा पुरानो झाङ) बाट सामान्यतया ५ देखि ८ केजी (५-८ kg) सम्म ताजा जरा (Fresh Root) प्राप्त हुन सक्छ।

सुख्खा तौल (Dry Biomass): जरालाई सुकाएपछि यसको तौल उल्लेखनीय रूपमा घट्छ। औषधीय प्रयोजनका लागि निकालिने सुख्खा जराको तौल एउटा वयस्क बोटबाट औसतमा १.५ देखि ३ केजी सम्म हुन सक्छ।

नर्सरी बिरुवा: स-साना बिरुवाहरू (१-२ वर्षका) मा जराको बायोमास निकै कम हुन्छ। एक अध्ययन अनुसार, नर्सरीमा हुर्किएका कलिला बिरुवाको ताजा जराको तौल केही ग्राम (२-५ ग्राम) मात्र हुन्छ।

मुख्य जानकारीहरू:

औषधीय महत्त्व: चुत्रोको जरा “बर्बेरिन” (Berberine) नामक तत्वका लागि प्रख्यात छ, जसलाई आयुर्वेदमा ‘रसान्त’ (Rasaut) बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

उमेर र वृद्धि: चुत्रो २० वर्ष पुग्दा करिब ४ मिटर अग्लो झाङ बन्दछ। जति पुरानो र ठूलो झाङ भयो, जराको बायोमास त्यति नै बढी हुन्छ।

संकलन विधि: नेपालमा जरा निकाल्दा पूरै बिरुवा उखेल्नुपर्ने भएकाले यो प्रजाति अहिले ‘संकटापन्न’ अवस्थामा पुग्दैछ। त्यसैले दिगो संकलन (Sustainable Harvesting) गर्न सुझाव दिइन्छ।

नोट: व्यावसायिक खेती वा अनुसन्धानका लागि, यो तौल स्थानीय हावापानी र माटोको उर्वराशक्तिमा भर पर्छ।

२. मुख्य उपयोगिता

चुत्रोलाई परापूर्व कालदेखि नै विभिन्न रोगको उपचारमा प्रयोग गरिँदै आएको छ:

औषधीय गुण: यसको जरा र बोक्रामा बर्बेरिन (Berberine) नामक तत्व पाइन्छ, जुन एन्टिबायोटिक जस्तै प्रभावकारी हुन्छ।

आँखाको उपचार: यसको रस (अन्जन) विशेषगरी आँखा दुख्ने वा सुन्निने समस्यामा प्रयोग गरिन्छ।

ज्वरो र कलेजो: यो कलेजोको समस्या, जन्डिस (Jaundice) र पुरानो ज्वरो निको पार्न उपयोगी मानिन्छ।

छालाको रोग: घाउ-खटिरा र चिलाउने समस्यामा यसको लेदो लगाउने गरिन्छ।

३. फल र अन्य प्रयोग

खान योग्य: यसको फल (पाकेपछि नीलो-कालो रङको हुन्छ) अमिलो-गुलियो स्वादको हुन्छ र यसलाई सिधै खान सकिन्छ।

प्राकृतिक रङ: यसको काठ र जराबाट पहेंलो रङ निकालिन्छ, जुन कपडा रंगाउन प्रयोग गरिन्छ।

नोट: चुत्रो औषधीय रूपमा निकै शक्तिशाली हुने भएकाले यसको सेवन गर्दा विज्ञ वा आयुर्वेदिक चिकित्सकको सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ।

४. चुत्रोको महत्व र उपयोग

रसोत (Rasaut): चुत्रोको जरा र बोक्रालाई पकाएर गाढा रस निकालिन्छ, जसलाई ‘रसोत’ भनिन्छ। यो आँखाको रोग, कमलपित्त (Jaundice) र छालाको समस्यामा अचूक औषधि मानिन्छ।

फल: यसको फलमा भिटामिन ‘सी’ प्रशस्त हुन्छ। यो ताजा खान वा सुकाएर राख्न सकिन्छ।

जराको धुलो: मधुमेह (Diabetes) नियन्त्रणका लागि पनि यसको प्रयोग गरिन्छ।

सुझाव: जङ्गलबाट जथाभावी जरा खनेर निकाल्दा यो लोप हुने खतरा हुन्छ। त्यसैले व्यावसायिक खेती गरेर वा दिगो रूपमा हाँगा र फल मात्र संकलन गर्नु उचित हुन्छ।

 Berberis aristata को चिनमा ठूलो demand छ । किन होला ?

Berberis aristata, जसलाई नेपालीमा ‘चुत्रो’ भनिन्छ, यसको चीनमा ठूलो माग हुनुको पछाडि मुख्यतया यसमा पाइने ‘बर्बेरिन’ (Berberine) नामक तत्व र चिनियाँ परम्परागत औषधि प्रणाली (TCM) सँगको सम्बन्ध हो।

चीनमा यसको अत्यधिक माग हुनुका प्रमुख कारणहरू यस्ता छन्:

१. ‘बर्बेरिन‘ (Berberine) को मुख्य स्रोत

चुत्रोको जरा र बोक्रामा ‘बर्बेरिन’ प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। यो तत्वलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले “प्राकृतिक एन्टिबायोटिक” मान्दछ। चीनले यसलाई व्यावसायिक रूपमा प्रशोधन गरेर औषधि बनाउन प्रयोग गर्छ।

 २. परम्परागत चिनियाँ औषधि (TCM) मा प्रयोग

चीनमा हजारौँ वर्षदेखि चुत्रो जस्तै जडीबुटीहरू (जसलाई उनीहरू Huang Lian सँग तुलना गर्छन्) प्रयोग हुँदै आएका छन्। यसलाई निम्न रोगको उपचारमा अचुक मानिन्छ:

मधुमेह (Diabetes): रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न यो मेटफर्मिन (Metformin) जत्तिकै प्रभावकारी मानिन्छ।

कलेजोको सुरक्षा: कलेजोमा बोसो जम्ने (Fatty Liver) समस्या समाधान गर्न।

पाचन प्रणाली: झाडापखाला र पेटको संक्रमण विरुद्ध लड्न।

३. कस्मेटिक र सौन्दर्य प्रशोधन

चीनमा चुत्रोको प्रयोग केवल औषधिमा मात्र सीमित छैन। यसको एन्टि-ब्याक्टेरियल र एन्टि-इन्फ्लेमेटरी गुणका कारण यसलाई ‘एक्ने’ (डन्डीफोर) निको पार्ने क्रिम र फेसवासहरू बनाउन ठूलो मात्रामा प्रयोग गरिन्छ।

४. चीनमा आफ्नै स्रोतको कमी

चीनमा पनि यस्तै प्रजातिहरू पाइन्छन्, तर त्यहाँको बढ्दो माग र औद्योगिक उत्पादनका लागि आफ्नै उत्पादनले पुग्दैन। नेपालको उच्च पहाडी भेगमा पाइने चुत्रोमा ‘बर्बेरिन’ को गुणस्तर उच्च हुने भएकाले चिनियाँ व्यापारीहरूको नजर नेपालको चुत्रोमा बढी परेको हो।

व्यापारिक पक्ष र चुनौती:

चीनमा यसको माग बढ्दा नेपालका लागि यो राम्रो आम्दानीको स्रोत त हो, तर केही चुनौतीहरू पनि छन्:

अवैध निकासी: धेरैजसो चुत्रोका जराहरू कच्चा रूपमै न्यून मूल्यमा वा अवैध बाटोबाट चीन पुगिरहेका छन्।

विनाशकारी संकलन: जरा निकाल्नका लागि पूरै बुट्टा उखेल्नुपर्ने भएकाले यसको संरक्षणमा चुनौती थपिएको छ।

तपाईंलाई थाहा छ? नेपालमा चुत्रोको जरा प्रतिकिलो केही सयमा बिक्री हुन्छ, तर चीनमा यसलाई प्रशोधन गरेर बनाइएका सप्लिमेन्टहरू (Berberine Capsules) अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलरमा बिक्री हुन्छन्।

चुत्रो (Berberis aristata) को प्रकृति र यसको बाँच्ने क्षमताको बारेमा तपाईंको प्रश्न निकै सान्दर्भिक छ। वनस्पति विज्ञान र व्यावहारिक अनुभवका आधारमा यसको उत्तर यसरी बुझ्न सकिन्छ:

१. के बोट काट्दा जरा कुहिन्छ?

छोटो उत्तर हो— कुहिँदैन। चुत्रो एक निकै बलियो र प्रतिरोधात्मक क्षमता भएको बुट्यान हो। यदि तपाईंले यसको जमिन माथिको भाग (काण्ड/हाागा) मात्र काट्नुभयो भने, यसको जरा सजिलै कुहिँदैन। यसको जरामा ‘बर्बेरिन’ को मात्रा बढी हुने हुनाले यसमा ढुसी (Fungus) वा कीराहरू छिटो लाग्दैनन्, जसले गर्दा यो जमिनमुनि लामो समयसम्म जीवित रहन्छ।

२. ठुटाले मुना हाल्छ कि हाल्दैन?

हो, चुत्रोको ठुटाले पुनः मुना हाल्छ। यसलाई “कपिसीङ” (Coppicing) क्षमता भनिन्छ।

पुनरुत्पादन: यदि तपाईंले जमिनको सतहभन्दा केही इन्च माथिबाट बोट काट्नुभयो भने, केही समयपछि ठुटाबाट नयाँ र कलिला मुनाहरू पलाउन थाल्छन्।

झरिलो झाडी: काटिएको ठुटाबाट पलाउने मुनाहरू पहिलेको भन्दा अझ बढी झाडीदार र बाक्लो भएर आउन सक्छन्।

तर, व्यापारिक संकलनमा के हुन्छ?

चीनमा माग भएको मुख्य भाग जरा (Root) र जराको बोक्रा (Root Bark) हो। त्यसैले:

विनाशकारी संकलन: व्यापारी वा संकलनकर्ताहरूले “चुत्रो संकलन” गर्दा केवल बोट काट्दैनन्, उनीहरूले जरा नै खनेर निकाल्छन्। जब जरा नै निकालिन्छ, तब बोट पूर्ण रूपमा मर्छ र नयाँ मुना पलाउने सम्भावना हुँदैन।

दिगो संकलनको कमी: नेपालमा धेरैजसो ठाउँमा दिगो तरिकाले (जराको केही भाग मात्र निकाल्ने वा बोट जोगाउने गरी) संकलन नगरेर पूरै बोट उखेल्ने गरिएकाले यो लोप हुने जोखिममा छ।